جیوه فلزی نقرهایرنگ است که در دمای اتاق به صورت مایع وجود دارد و در سه شکل اصلی دیده میشود: جیوه عنصری، ترکیبات غیرآلی جیوه و ترکیبات آلی جیوه. ترکیبات آلی جیوه، به ویژه متیلجیوه، میتوانند در صورت مصرف از طریق غذا و نوشیدنی برای زنان باردار و شیرده بسیار خطرناک باشند.
منابع جیوه در محیط و تأثیر آن بر بارداری
جیوه به طور طبیعی در محیط وجود دارد و از طریق تبخیر آبها، فعالیتهای زمینشناسی مانند فوران آتشفشانها و همچنین فعالیتهای انسانی مانند استخراج معدن و سوختن سوختهای فسیلی وارد هوا و آب میشود. این جیوه در آبها تجمع یافته و توسط ماهیها و سایر موجودات آبزی جذب میشود. مصرف ماهیهای آلوده در دوران بارداری میتواند به جنین آسیب جدی وارد کند، زیرا جیوه از جفت عبور کرده و به مغز و بافتهای جنین میرسد. همچنین مقدار کمی از جیوه از طریق شیر مادر به نوزاد منتقل میشود.
علاوه بر ماهی، برخی کرمهای روشنکننده پوست حاوی جیوه هستند که جذب پوستی آنها میتواند به کلیه آسیب برساند. منابع دیگر جیوه شامل ساعتهای قدیمی، بارومترها، آینهها، باتریهای دکمهای و جواهرات شیشهای است.
آسیبهای جیوه در دوران بارداری
از سال ۱۹۵۹ مشخص شده است که مصرف جیوه در دوران بارداری میتواند به نوزاد آسیبهای جدی وارد کند. در منطقه میناماتا در ژاپن، نوزادانی که مادرانشان ماهیهای آلوده به متیلجیوه مصرف کرده بودند، دچار مشکلات عصبی و نقصهای مادرزادی متعددی شدند که به بیماری میناماتا معروف است. این مشکلات شامل عقبماندگی ذهنی، انحراف چشم، ناپایداری گردن، تشنج، تعادل ضعیف، میکروسفالی و عدم هماهنگی چشمها است.
حتی مقادیر کمتر جیوه میتواند باعث کاهش تواناییهای توجه، زبان، حافظه و هماهنگی حرکتی در کودکان شود.
چگونه از جیوه در دوران بارداری و شیردهی جلوگیری کنیم؟
بیشترین منبع جیوه در رژیم غذایی، ماهیهای آلوده است. سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا فهرستی از ماهیهای ایمن برای مصرف در دوران بارداری منتشر کرده است. زنان باردار، شیرده و کسانی که قصد بارداری دارند باید از خوردن ماهیهای بزرگ و درازمدت مانند کوسه، شمشیرماهی، شاهماهی و مارلین خودداری کنند زیرا این ماهیها بیشترین میزان جیوه را دارند.
مصرف بیش از دو وعده (هر وعده ۱۴۰ گرم) ماهیهای چرب مانند ماهی خالمخالی، سالمون، ساردین و قزلآلا در هفته توصیه نمیشود. ماهیهای کوچکتر و صدفها جیوه کمتری دارند و گزینههای ایمنتری هستند.
برش چربی یا کندن پوست ماهی تأثیری در کاهش میزان جیوه ندارد زیرا جیوه در عضلات ماهی تجمع مییابد. همچنین جیوه در لامپهای فلورسنت و دماسنجها وجود دارد و در صورت شکستن این وسایل، باید با احتیاط جمعآوری شود تا از پخش شدن آن در هوا جلوگیری شود.
درمانهای دندانپزشکی که از آمالگام جیوه استفاده میکنند نیز باید در دوران بارداری با احتیاط انجام شود و بهتر است از این نوع پرکردگیها در این دوره استفاده نشود.
اگر در محل کار خود در معرض جیوه هستید، مانند دندانپزشکی، معدن یا کارخانههای شیمیایی، درخواست کنید که در دوران بارداری از قرار گرفتن در معرض این ماده جلوگیری شود.
جیوه و شیردهی
مغز و سیستم عصبی نوزاد در حال رشد بسیار حساس به آسیبهای جیوه است. جیوه موجود در بدن مادر از طریق شیر به نوزاد منتقل میشود و میتواند به رشد مغزی او آسیب برساند. بنابراین، رعایت محدودیتهای مصرف ماهی و اجتناب از منابع دیگر جیوه در دوران شیردهی نیز اهمیت دارد.
نتیجهگیری
ماهی منبع مهمی از پروتئین و مواد مغذی حیاتی برای رشد مغز و سیستم عصبی کودک است، اما باید در انتخاب نوع و میزان مصرف آن دقت کرد تا از خطرات جیوه جلوگیری شود. با رعایت توصیههای مربوط به مصرف ماهی و اجتناب از منابع دیگر جیوه، میتوان سلامت مادر و کودک را در دوران بارداری و شیردهی حفظ کرد.



