شیردهی فرایندی است که طی آن بدن مادر شیر تولید میکند تا نوزاد خود را تغذیه کند. این فرایند در بیشتر پستانداران دیده میشود و معمولاً از دوران بارداری شروع شده و تا زمانی که شیر دادن ادامه دارد، ادامه مییابد. البته شیردهی فقط محدود به دوران بارداری و پس از زایمان نیست و در شرایط خاصی میتوان آن را بدون بارداری نیز ایجاد کرد.
مراحل تولید شیر در زنان
تولید شیر با تغییرات هورمونی آغاز میشود که به آن «لاکتوژنز» گفته میشود و شامل سه مرحله است:
مرحله اول: شروع ترشح
این مرحله از حدود هفته شانزدهم بارداری شروع شده و تا نیمه دوم بارداری ادامه دارد. در این مرحله، سطح استروژن و پروژسترون افزایش مییابد که باعث تغییراتی در سینهها میشود. مجاری شیردهی بیشتر شده و سینهها پرتر به نظر میرسند. نوک سینهها ممکن است تیرهتر شده و هاله اطراف آن بزرگتر شود. غدد مونتگومری که روی هاله قرار دارند، شروع به ترشح روغنی برای نرم نگه داشتن نوک سینه میکنند. همچنین بدن شروع به تولید آغوز میکند که شیر اولیه و مغذی برای نوزاد است و ممکن است قبل از زایمان از سینهها نشت کند.
مرحله دوم: فعال شدن ترشح
این مرحله پس از زایمان اتفاق میافتد. با جدا شدن جفت، سطح پروژسترون کاهش یافته و هورمونهای پرولاکتین، کورتیزول و انسولین افزایش مییابند که باعث شروع تولید شیر میشوند. حدود دو تا سه روز پس از زایمان، شیر مادر به طور قابل توجهی افزایش مییابد و ممکن است سینهها متورم و حساس شوند که به آن احتقان گفته میشود.
مرحله سوم: ادامه شیردهی
این مرحله به مدت زمان باقیمانده شیردهی اشاره دارد. هنگام مکیدن نوزاد، اعصاب نوک سینه تحریک شده و باعث ترشح پرولاکتین و اکسیتوسین میشوند. پرولاکتین تولید شیر را افزایش میدهد و اکسیتوسین باعث انقباض عضلات میشود تا شیر از مجاری شیردهی عبور کند. پس از حدود ۳۰ ثانیه مکیدن، شیر آزاد میشود که به آن «رهاسازی شیر» گفته میشود. بدن به طور مداوم سعی میکند میزان شیری را که آزاد میشود جایگزین کند تا شیردهی ادامه یابد.
شیردهی بدون بارداری
امروزه با کمک علم میتوان شیردهی را بدون بارداری نیز ایجاد کرد، اما نیاز به هورمونهای خاصی دارد. برای این منظور معمولاً داروهایی تجویز میشود که هورمونهای دوران بارداری و پس از زایمان را شبیهسازی میکنند. این فرایند معمولاً تحت نظر پزشک متخصص انجام میشود و ساده نیست.
عوامل مؤثر بر شیردهی
چندین عامل میتوانند بر توانایی شیردهی تأثیر بگذارند، از جمله:
- تغذیه نامناسب یا ناکافی
- برخی داروها مانند آگونیستهای دوپامین
- عدم تعادل هورمونی
- آسیب یا جراحی سینهها یا نوک سینهها
- سابقه درمان با پرتو
- برخی بیماریها
- مصرف مواد مخدر یا الکل
عوارض جانبی شیردهی
احتقان سینه
احتقان زمانی رخ میدهد که سینهها بیش از حد پر شوند و باعث درد و حساسیت میشوند. این حالت معمولاً در روزهای اول پس از شروع شیردهی اتفاق میافتد یا زمانی که شیردهی به موقع انجام نشود. برای کاهش احتقان میتوان از دوش آب گرم یا کمپرس گرم قبل از شیردهی استفاده کرد.
ماستیت
ماستیت التهاب بافت سینه است که اغلب در دوران شیردهی رخ میدهد. این التهاب ممکن است ناشی از انسداد مجاری شیردهی یا عفونت باکتریایی باشد و با درد، تورم، قرمزی و تب همراه است. درمان معمول شامل مسکنها و در صورت وجود عفونت، آنتیبیوتیک است. ادامه شیردهی یا دوشیدن شیر بهترین راه برای رفع انسداد مجاری است.
اختلال عاطفی در هنگام رهاسازی شیر (D-MER)
این اختلال باعث احساسات منفی موقتی مانند افسردگی، اضطراب و ناامیدی در هنگام رهاسازی شیر میشود. D-MER با کاهش ناگهانی دوپامین مرتبط است و با افسردگی پس از زایمان متفاوت است. درمان آن معمولاً شامل داروهایی برای تثبیت سطح دوپامین است، اما اغلب به عنوان آخرین راهکار استفاده میشود.



